Deze pagina is de handleiding voor het opstellen van een kostenraming volgens de Standaardsystematiek voor Kostenramingen (SSK-2018) van CROW. Dezelfde tekst staat als Word-document in de bibliotheek: 03-Documentvoorbeelden/04-Raming/Werkinstructie Kostenrapportage/.

1. Doel en afbakening

Doel. Iedereen bij Civinaar maakt een raming op dezelfde manier: dezelfde opbouw, dezelfde opslagen, dezelfde onderbouwing en dezelfde controle. Een opdrachtgever moet twee ramingen van ons naast elkaar kunnen leggen en zien waarin ze verschillen — niet hoe ze verschillen.

Voor wie. Ontwerpers en RAW-bestekspecialisten die een raming opstellen, en projectleiders die er een bestellen, controleren of versturen.

Wat hier wel in staat. De investeringsraming in de ontwerpfasen SO, VO en DO, opgesteld in het CROW-Rekenmodel SSK-2018.

Wat hier niet in staat.

Levenscycluskosten (instandhouding, contante waarde) en probabilistisch ramen. Vraagt een opdrachtgever daarom, overleg eerst met de projectleider.
De besteksbegroting (directiebegroting) in de bestekfase. Die volgt de opbouw van het RAW-bestek en heeft een eigen werkwijze.
Het gebruik van het rekenmodel tot op de laatste knop. Daarvoor is de Handleiding Rekenmodel SSK-2018 van CROW, die in dezelfde bibliotheekmap staat.

2. Welke raming in welke fase

Hoe verder het ontwerp, hoe meer je weet en hoe smaller de onzekerheid. De raming moet dat laten zien: veel opslagen en een brede bandbreedte vroeg, weinig opslagen en een smalle bandbreedte laat.

Fase	Soort raming	Typische input	Detailniveau
Initiatief / SO	SO-raming (kosteninschatting)	schets, tekstuele scope, BGT, luchtfoto	hoofdposten in m², m¹ en stuks
VO	VO-raming	VO-tekening, eerste onderzoeken (bodem, asfalt, geotechniek)	posten per onderdeel, uitgesplitst naar opbouw
DO	DO-raming	DO-tekening, profielen, alle onderzoeken en adviezen	posten op het niveau van het latere bestek
BE	besteksbegroting	RAW-bestek en staat van hoeveelheden	RAW-codes en besteksposten
UT	meer- en minderwerk	wijzigingsopdracht, inschrijfstaat aannemer	per wijziging

Bandbreedte (richtwaarden). Neem in de raming en in het uitgangspuntendocument altijd een bandbreedte op. Als ervaringsgetal:

Fase	Bandbreedte
SO	± 30 tot 40 %
VO	± 20 tot 30 %
DO	± 10 tot 20 %
BE	± 5 tot 10 %

Schrijft de opdrachtgever een bandbreedte of betrouwbaarheid voor, dan geldt die. Adviseer bij een budgetaanvraag altijd ook de bandbreedte: een budget op de puntschatting van een SO-raming is in de helft van de gevallen te laag.

3. Welk sjabloon

Standaard werken we in het CROW-Rekenmodel SSK-2018 (op dit moment versie 2.5.001, september 2025). Het is vrij te gebruiken, opdrachtgevers kennen het en Rijkswaterstaat en ProRail eisen het.

Heb je meerdere varianten of verwacht je veel ontwerpwijzigingen, blijf dan in hetzelfde rekenmodel maar zet elke variant in een eigen deelraming. Deelramingen kun je aan- en uitzetten, zodat je varianten naast elkaar kunt presenteren zonder een tweede bestand.

Situatie	Aanpak
klein project, één ontwerp, weinig wijzigingen	één deelraming
meerdere deelgebieden of fasen in de uitvoering	een deelraming per deelgebied of uitvoeringsfase
meerdere disciplines met eigen beheerder (wegen, riool, groen, OVL)	een deelraming per beheerdiscipline
variantenstudie	een deelraming per variant, varianten aan/uit zetten
raming loopt mee over meerdere fasen	één bestand, tabblad Versiebeheer bijhouden

Spreek de indeling in deelramingen vóór je begint af met de projectleider: de opdrachtgever wil de kosten vaak per beheerder of per financieringsbron zien, en achteraf omzetten is veel werk.

4. Hoe een SSK-raming is opgebouwd

SSK-2018 deelt de investeringskosten in vier hoofdkostencategorieën in, plus de risico's die het hele project raken.

Categorie	Wat erin zit
Bouwkosten	directe bouwkosten (benoemd en nader te detailleren), indirecte bouwkosten (eenmalige kosten, bouwplaats, uitvoeringskosten, algemene kosten, winst en risico) en de objectrisico's van de bouw
Engineeringkosten	voorbereiding, ontwerp, bestek, aanbesteding, directie en toezicht — aan opdrachtgevers- en aan opdrachtnemerszijde
Vastgoedkosten	grondverwerving, schadeloosstelling, tijdelijk gebruik van grond
Overige bijkomende kosten	leges en vergunningen, verleggen van kabels en leidingen, onderzoeken, communicatie, planschade, archeologie
Objectoverstijgende risico's	risico's die niet bij één object horen: benoemd (uit het risicodossier) en niet benoemd (een percentage)

Rekenvolgorde van de opslagen in het rekenmodel:

Nader te detailleren is een percentage over de benoemde directe bouwkosten.
Eenmalige kosten, bouwplaatskosten en uitvoeringskosten gaan over de directe kosten.
Algemene kosten gaan over de directe kosten plus de opslagen uit stap 2.
Winst en risico gaan over de directe kosten plus alles uit stap 2 en 3.
Engineering- en overige bijkomende kosten kun je als percentage over de bouwkosten opnemen.
Niet-benoemde objectrisico's gaan over de kosten binnen hun hoofdcategorie.

Dat de opslagen op elkaar stapelen is precies de reden om ze niet ook nog eens in de eenheidsprijzen te stoppen. Zie §8.

5. Stappenplan in het rekenmodel

5.1 Voorbereiden

Kopieer het lege rekenmodel uit de bibliotheek naar <fase>/Berekening/ van het project. Begin nooit met de raming van een vorig project: je neemt de fouten mee en je weet niet welke.
Geef het bestand een naam volgens de bestandsnaamgeving en sla het altijd op als .xlsm. Een andere extensie verwijdert de macro's.
Zet in Excel de macro's aan: Bestand › Opties › Vertrouwenscentrum › Instellingen › Macro-instellingen.
Werk in de bureaumap of lokaal en niet in een map die op dat moment door OneDrive wordt gesynchroniseerd: het rekenmodel is daar niet op getest en het SSK-menu kan dan verdwijnen.
Het rekenmodel werkt alleen in Excel voor Windows, niet in de webversie van Office 365 en niet op een Mac.

5.2 Colofon en keuzeparameters

Vul het tabblad Colofon volledig in: project, opdrachtgever, fase, prijspeil, opsteller, controleur, datum en versie.
Controleer op Keuzeparameters het BTW-percentage en de bijdragen RAW-systematiek en Fonds Fysieke Leefomgeving.
Leg op Scope en uitgangspunten in steekwoorden vast wat wel en niet in de raming zit. Dit is je spiekbriefje voor het uitgangspuntendocument (§11).

5.3 Deelramingen en kostenposten

Handeling	Waar	Sneltoets
deelraming invoegen	menu SSK-2018 › Deelraming	F6
deelraming verwijderen	menu SSK-2018 › Deelraming	F8
kostenpost invoegen	menu SSK-2018 › Kostenposten	F10
kostenpost verwijderen	menu SSK-2018 › Kostenposten	F11
raming controleren	menu SSK-2018 › Controle	F7
nulregels verbergen	menu SSK-2018 › Zichtbaarheid	—

Gebruik altijd deze knoppen. Een regel invoegen met de rechtermuisknop of een kolom tussenvoegen breekt de formules, en na een macro werkt Ongedaan maken niet. Zet de beveiliging (menu Opties) niet uit.

Kleuren in het model: blauwe tekst op een grijze cel is invoer, zwarte tekst op grijs is een formule of koppeling die je mag aanpassen, paars is een keuzelijst. Alles zonder grijze achtergrond blijft af.

Per kostenpost vul je in: code, omschrijving, hoeveelheid, eenheid, eenheidsprijs en BTW-percentage.

Codering van kostenposten. We coderen elke post als <deelraming>.<RAW-hoofdstuk>.<volgnummer>, bijvoorbeeld 1.25.010 voor de eerste rioleringspost in deelraming 1. Zo is elke post in de raming terug te vinden in het latere bestek, en kun je ramingen van verschillende projecten per hoofdstuk vergelijken. Hoofdstukken uit de Standaard RAW Bepalingen 2020 die wij het meest gebruiken:

RAW-hoofdstuk	Onderwerp
10	werk van algemene aard
17	verontreinigde grond en verontreinigd water
25	riolering
51	groenvoorzieningen
62	tijdelijke verkeersmaatregelen
81	bitumineuze verhardingen (asfalt)
83	elementenverhardingen

Controleer bij twijfel het hoofdstuknummer in de Standaard die de opdrachtgever voorschrijft; voor grondwerk, kunstwerken en verlichting staat het nummer daar ook. Posten zonder RAW-hoofdstuk (vastgoed, engineering, overige bijkomende kosten) krijgen 00 als middelste deel. De codes in kolom A van het rekenmodel zijn van het model zelf; die laat je ongemoeid. Zet nooit zelf een formule in de BTW-kolom; dan wordt de BTW dubbel berekend.

5.4 Afronden in het model

Verberg de nulregels.
Druk op F7 en los alles op wat de controle meldt.
Kies onder Zichtbaarheid de lay-out investeringskosten voor het kostenoverzicht.
Werk het tabblad Versiebeheer bij: wat is er veranderd ten opzichte van de vorige versie, en waarom.

6. Directe bouwkosten

De directe bouwkosten zijn het hart van de raming en het deel waar de meeste fouten zitten.

Werkomschrijving. Beschrijf elke post zo dat een collega zonder jou kan nagaan wat erin zit: "Asfaltverharding rijbaan, 50 mm AC 11 surf + 60 mm AC 16 bind, incl. kleeflaag", niet "asfalt".

Hoeveelheden komen van de tekening, niet uit je hoofd. Meet ze uit in CAD en leg de meetstaat vast in Berekening/. Wat niet op tekening staat maar wel in de raming hoort — verontreinigde grond uit het bodemonderzoek, een bemaling uit het geotechnisch advies — neem je op met een verwijzing naar de bron.

Kengetallen zijn toegestaan als ze in het uitgangspuntendocument staan. Voorbeeld: één kolk per 150 m² verhard oppervlak.

Het detailniveau groeit per fase. Bijlage B geeft per fase een voorbeeld van de posten die je verwacht.

7. Eenheidsprijzen

7.1 Waar prijzen vandaan komen

In volgorde van voorkeur:

Recente aanbestedingsuitslagen en inschrijfstaten van vergelijkbare werken — liefst van dezelfde opdrachtgever en uit de regio.
Offertes van leveranciers en specialisten voor bijzondere onderdelen (een gemaal, een damwand, een VRI, verlichtingsarmaturen).
Het eigen prijzenboek in de bibliotheek (03-Documentvoorbeelden/04-Raming/Prijzenboek en de mappen per kostensoort).
Een eigen calculatie uit arbeid, materieel en materiaal, als er geen vergelijkbare prijs is. Leg de calculatie vast in Berekening/.

Noteer bij elke prijs de bron en het prijspeil. In het rekenmodel kan dat via het tabblad Prijzenboek: vul de code in de deelraming in en de omschrijving en prijs komen automatisch mee. Neem het prijzenboek nooit op in wat je verstuurt (§13).

7.2 Prijspeil en indexatie

Elke raming heeft één prijspeil, vermeld op het Colofon. Oudere prijzen breng je op dat peil met de CBS-indexcijfers voor de GWW. Indexeren naar de verwachte uitvoeringsdatum doe je alleen als de opdrachtgever erom vraagt, en dan als aparte post, nooit verstopt in de eenheidsprijzen.

7.3 Wat niet in een eenheidsprijs hoort

Een eenheidsprijs is de directe prijs. Er zit dus géén bouwplaats, algemene kosten, winst of risico in — die komen via de opslagen. Prijzen uit een inschrijfstaat bevatten die opslagen vaak wél. Corrigeer daarvoor, anders tel je ze twee keer.

7.4 Onderdelen voor een specialist

Laat deze onderdelen ramen of controleren door een specialist, of vraag een offerte:

verleggen van kabels en leidingen — opnemen onder overige bijkomende kosten, op basis van de opgave van de netbeheerder;
kunstwerken (bruggen, duikers, keerwanden);
kadeconstructies en damwanden;
verkeersregelinstallaties en openbare verlichting, als de beheerder die niet zelf levert.

8. Opslagen en percentages

Onderstaande percentages zijn richtwaarden voor GWW-werk in de openbare ruimte. Ze komen uit de praktijk en uit de eerdere werkinstructie. Wijk ervan af als het project daar reden voor geeft en schrijf die reden in het uitgangspuntendocument. Heeft de opdrachtgever eigen percentages, dan gelden die.

Opslag	SO	VO	DO	Grondslag
Nader te detailleren directe bouwkosten	15–25 %	10–15 %	5–10 %	benoemde directe bouwkosten
Eenmalige kosten en bouwplaatskosten	3–5 %	3–5 %	3–5 %	directe bouwkosten
Uitvoeringskosten	8–10 %	8–10 %	8–10 %	directe bouwkosten
Algemene kosten	4–6 %	4–6 %	4–6 %	zie §4
Winst en risico	3–6 %	3–6 %	3–6 %	zie §4
Niet-benoemde objectrisico's bouwkosten	10–15 %	7,5–10 %	5 %	bouwkosten
Engineeringkosten opdrachtgever	15–20 %	15–20 %	12–18 %	bouwkosten
Niet-benoemde objectoverstijgende risico's	10 %	5–10 %	5 %	investeringskosten
Bijdrage RAW-systematiek	0,15 %	0,15 %	0,15 %	aannemingssom, max. € 55.000

Let op:

Bij kleine werken (bouwkosten onder ongeveer € 250.000) liggen uitvoeringskosten en bouwplaatskosten relatief hoger. Ga dan naar de bovenkant van de range of hoger.
Dubbeltelling. Nader te detailleren is voor posten die je nog niet kunt benoemen maar zeker komen. Objectrisico is voor wat misschien gebeurt. Een post die je al benoemd hebt, zit niet ook nog in een percentage.
Het maximum van de RAW-bijdrage rekent het rekenmodel per deelraming, niet over de hele raming. Bij veel deelramingen kan dat te hoog uitvallen; controleer het.

9. Engineering, vastgoed en overige bijkomende kosten

Deze categorieën vul je in in overleg met de projectleider: wij kennen de bouwkosten, de opdrachtgever kent zijn eigen apparaat en zijn grondposities.

Categorie	Voorbeelden
Engineeringkosten	ontwerp en bestek, onderzoeken laten uitvoeren, aanbestedingsbegeleiding, directievoering en toezicht, projectmanagement opdrachtgever
Vastgoedkosten	aankoop van grond, schadeloosstelling, tijdelijk gebruik van percelen, opstallen en bomen van derden
Overige bijkomende kosten	leges en vergunningen, verleggen van kabels en leidingen, archeologische begeleiding, explosievenonderzoek, communicatie en omgevingsmanagement, nadeelcompensatie

Weet de opdrachtgever het niet of wil hij het zelf invullen, zet de post dan op nul en schrijf in het uitgangspuntendocument expliciet dat de post buiten de raming valt. Een lege regel zonder uitleg leest als vergeten.

10. Risico's

Soort	Wat	Hoe in de raming
Benoemd objectrisico	een bekend risico bij één onderdeel (bijv. "slechte draagkracht ondergrond bij de nieuwe rotonde")	eigen post binnen de categorie, met kans × gevolg
Niet-benoemd objectrisico	het onbekende binnen een onderdeel	percentage (§8)
Benoemd objectoverstijgend risico	een risico voor het hele project (bijv. "vergunning loopt vertraging op")	tabblad Obj.overst.risicoreservering
Niet-benoemd objectoverstijgend risico	het onbekende voor het hele project	percentage (§8)

Haal de benoemde risico's uit het risicodossier van het project; is er geen, maak dan met de projectleider een korte lijst. Risico's hangen vaak samen met de scope: wat nog niet besloten is, is een risico.

11. Uitgangspuntendocument

Bij elke SSK-raming hoort een uitgangspuntendocument. Zonder dat document is een raming niet te controleren en na een halfjaar niet meer te verdedigen.

Het document bevat ten minste:

Project — locatie, opdrachtgever, fase, korte omschrijving en globale hoeveelheden.
Gebruikte stukken — tekeningen met nummer en datum, onderzoeken, adviezen.
Scope — wat zit in de raming en, minstens zo belangrijk, wat niet.
Toelichting op posten — waar een werkomschrijving meer interpretaties toelaat. Bijvoorbeeld wat je onder open bemaling verstaat.
Kengetallen en aannames — bijvoorbeeld de kolkdichtheid of de laagdikte bij ontbrekend asfaltonderzoek.
Prijzen — bronnen en prijspeil.
Opslagen — de gebruikte percentages en waar ze afwijken van deze handleiding.
Risico's — de benoemde risico's.
Bandbreedte — en het advies voor een budget.

Het sjabloon staat in de bibliotheek naast het rekenmodel.

12. Controle

Plan de controle in. Een raming die op de dag van verzending wordt gecontroleerd, wordt niet gecontroleerd. Reken op een halve tot een hele dag voor een VO- of DO-raming.

Wie	Kijkt naar	Kijkt niet naar
Opsteller (zelfcontrole)	F7-controle, checklist bijlage A, hoeveelheden tegen tekening	—
Projectteam	klopt de raming met de scope en de beschikbare informatie? Ontbreken er onderdelen?	eenheidsprijzen
Kostendeskundige	eenheidsprijzen, opslagen, totalen, verhouding tussen categorieën	scope en onderzoeken

Opmerkingen gaan via de opmerkingenlijst in <fase>/Opmerking/. De controleur zet zijn naam en de datum op het Colofon.

13. Oplevering

Lever de raming altijd als PDF, samen met het uitgangspuntendocument als PDF.
Kies in het rekenmodel de lay-out investeringskosten; verberg nulregels en interne tabbladen.
Het rekenmodel zelf en het prijzenboek gaan niet naar buiten, tenzij het contract het eist. Onze eenheidsprijzen zijn bedrijfsinformatie.
Zet op elke pagina het prijspeil, inclusief of exclusief BTW, en de datum.
Markeer de raming als vertrouwelijk. Een raming die bij een inschrijver terechtkomt, bederft de aanbesteding.
Kopieer wat je verstuurt naar 07-Ingeleverd/<fase>/. Zie De vaste projectmap.

Bijlage A — Checklist voor verzending

☐ Leeg rekenmodel gebruikt, bestand opgeslagen als .xlsm in <fase>/Berekening/
☐ Colofon compleet: fase, prijspeil, opsteller, controleur, versie
☐ Indeling in deelramingen afgestemd met de projectleider
☐ Hoeveelheden uitgemeten van de actuele tekening; meetstaat opgeslagen
☐ Elke post heeft een code volgens §5.3 en een werkomschrijving die zonder toelichting te begrijpen is
☐ Bron en prijspeil van elke eenheidsprijs bekend
☐ Geen opslagen in de eenheidsprijzen
☐ Percentages passen bij de fase, of de afwijking is verklaard
☐ Engineering, vastgoed en overige bijkomende kosten ingevuld of expliciet uitgesloten
☐ Benoemde risico's opgenomen
☐ F7-controle zonder meldingen
☐ Uitgangspuntendocument compleet, inclusief bandbreedte
☐ Gecontroleerd door projectteam en kostendeskundige
☐ Versiebeheer bijgewerkt
☐ PDF gemaakt; rekenmodel en prijzenboek niet meegestuurd
☐ Kopie in 07-Ingeleverd

Bijlage B — Voorbeeldposten per fase

Voorbeeld: herinrichting van een woonstraat met vervanging van de riolering.

SO-raming — weinig posten, grote eenheden:

Code	Post	Eenheid
1.81.010	Opbreken en afvoeren bestaande verharding	m²
1.81.020	Nieuwe rijbaan in asfalt, compleet	m²
1.83.010	Nieuwe trottoirs en parkeerstroken in elementen, compleet	m²
1.25.010	Vervangen riolering, compleet incl. aansluitingen	m¹
1.51.010	Groenvoorziening en bomen	m² / st
1.00.010	Openbare verlichting (levering via beheerder)	st

VO-raming — opgesplitst naar opbouw en onderdeel:

Code	Post	Eenheid
1.81.010	Frezen asfalt en afvoeren (teerhoudend apart)	m²
1.83.010	Opbreken elementenverharding, hergebruik / afvoer	m²
1.17.010	Ontgraven en afvoeren verontreinigde grond, per kwaliteitsklasse	m³
1.83.020	Fundering menggranulaat 250 mm onder elementenverharding	m²
1.81.020	Asfalt: bind- en deklaag	m²
1.83.030	Opsluitbanden en trottoirbanden	m¹
1.83.040	Betonstraatstenen rijbaan / trottoir	m²
1.25.010	Hoofdriool per diameter, incl. sleuf en bemaling	m¹
1.25.020	Inspectieputten	st
1.25.030	Huis- en kolkaansluitingen	st
1.25.040	Kolken	st
1.51.010	Bomen leveren en planten, incl. boomgrond	st
1.00.010	Lichtmasten met armatuur	st
1.62.010	Tijdelijke verkeersmaatregelen	post

DO-raming — op het niveau van het bestek: alle bovenstaande posten, uitgesplitst naar exacte materialen en afmetingen, plus de posten die in het VO nog onder nader te detailleren vielen: markering, bebording, straatmeubilair, aansluitingen op bestaande verharding, inritten, zandaanvullingen, proeven en keuringen, revisie.